Кажуць, што перад самой смерцю перад чалавекам праносяцца самыя яскравыя імгненні яго жыцця -- маленства, юнацтва, важкія выпадкі лёсу. Як здымкі з фотаплёнкі. Берка (Барыс) Берман перад сабой усё жыццё бачыў людзей: сялян, шляхцічаў, нават прэзідэнтаў. Ён іх фатаграфаваў. Толькі вось, якія фотакадры свайго жыцця бачыў за імгненне да смерці Берка Берман невядома. Як невядома і тое, дзё лёс паставіў кропку ў жыцці першага вілейскага фатографа.

Вуліца Савецкая -- гэта першая вілейская вуліца. У канцы 18-га стагоддзя яна нават назвы не мела і звалася "вуліцай ад царквы да двара". Найпершая яе назва -- Мінская, ці Мінска-Дзісненская -- з'явілася ў другой палове 19 стагоддзя. Назва невыпадковая. У той час вуліца была часткай паштовага тракта з Мінска на Дзісну. Далей шыльды на вуліцы мяняліся так як мянялася ўлада -- Аляксандраўская (імператара Аляксандра Другога), Пілсудскага, Савецкая, Беларуская, зноў Савецкая...

Плошча Свабоды і -- далей -- вуліца Савецкая -- гэты строгі гістарычны цэнтр горада. Менавіта з гэтага месца і пачалася Вілейка. І гэта гарадская тэрыторыя патрабуе асаблівай увагі.

АДЗІНЫ ФАТОГРАФ

Калі рушыць па вуліцы Савецкай ад плошчы Свабоды ў накірунку гарадскога парка, мы пераходзім невялічкі мосцік праз рачулку Пляснянку. Справа перад мастом знаходзіцца белая пабудова. Пад №33. Сёння там месціцца камерцыйная фірма, а калісці ў гэтым доме (па адрасу -- вул Пілсудскага,47) жыў першы вілейскі фатограф Берка Берман.

Будынак раней быў двухпавярховы, на першым паверсе размяшалася ўласная фотамайстэрня, а на драўляным другім -- аптэкарскі магазін. У доме жыла вялікая сям'я Бермана: жонка Гіта і чатыры сыны.

Да 1925 года Берка Берман быў адзіным фатографам у Вілейцы. Здымаў шмат: урачыстыя сходы і святы, парады і рэлігійныя шэсці, прыгожыя мясціны і вуліцы горада. Зрабіць здымак на памяць прыязджалі сяляне з навакольных вёсак, і, асабліва на святы, любіла фатаграфавацца шляхта.

У кнізе "Памяць. Вілейскі раён" пра Бермана -- асобны артыкул. Акрамя таго, большасць фотаздымкаў 1920-30-х гадоў, змешчаных у гэтай кнізе, зроблены ім. Шмат фотаздымкаў Бермана захоўваецца ў фондах Вілейскага краязнаўчага музея, сямейных архівах вілейчан, прыватных калекцыях. Берка Берман быў арыштаваны супрацоўнікамі НКУС 18 кастрычніка 1939 года. Далей жыццёвы шлях фатографа губляецца.

Артыкул у кнізе "Памяць" напісала старшы навуковы супрацоўнік вілейскага краязнаўчага музея Вольга Коласава. Яна ж атрымала дазвол і змагла ўбачыць дакументы 1939 года, у якіх адлюстраваны моманты жыцця, калі Бермана арыштавалі. Сёння арыгіналы дакументаў захоўваюцца ў архіве Камітэта Дзяржаўнай Бяспекі.

СПРАВА №

На мяжы трыццатых і саракавых гадоў мінулага стагоддзя ў Вілейцы змянілася ўлада. Пасля белапалякаў прыйшлі саветы. Час быў больш чым смутны, пад падазрэнне аб шпіянажы ці контррэвалюцыі трапляла многа людзей. А тут фатограф!

Пад надпісам на тытуле "С.С.С.Р. Н.К.В.Д. Белорусской С.С.Р" надрукавана "Справа №51996 по обвинению Бермана Бориса Генделевича". Далей трапляецца пастанаўленне Адміністрацыйнага аддзела, у якім надрукавана (тут і далей захаваны аўтарская арфаграфія і стыль - Рэд.):

"Берман Берко проживал в г. Вилейка в собственном доме, по национальности еврей, торговец-владелец аптекарского магазина, имел близкие связи и сотрудничал с польскими разведорганами... Проводит контрреволюционную деятельность".

"Постановил: Бермана Б. Г. привлечь в качестве обвиняемого..., мерой пресечения ... избрать содержание под стражей в тюрьме г. Вилейка."

У той жа дзень у доме быў праведзены вобыск. Падчас арышта ў Бермана былі прыняты на захаванне "радиоприёмник-телефункен, два фотоаппарата "Welta", бинокль, медаль №1203, карманные часы, деньги девятьсот (900) рублей.

ДОПЫТЫ

Захаваўся і пратакол допыта ад 7 сакавіка 1940 года. Вось некаторыя вытрымкі з дакументаў, якія дазваляюць даведацца, чаму ж Берманам зацікавіліся чэкісты:

Вопрос: Сколько время вы фотографировали арестованных будучи фотографом в гор. Вилейка по заданию полиции?

Ответ: Я фотографировал арестованных в 1923 году, когда меня полиция привезла в Вилейскую тюрьму, где мне предложили сфотографировать арестованных 2 человек. Затем ко мне на квартиру в мою фотографию привозили арестованных 2 человека, которых я тоже фотографировал.

Вопрос: После этого какую связь вы имели с полицией?

Ответ: После этого ко мне пришёл комендант полиции, фамилии его я не помню и предложил мне научить двух полицейских фотографировать. Я дал согласие. За то, что я научил их фотографировать, получил сто злотых. Потом я фотографировал ряд лиц и групп, приезжающих со всех сторон, и комендантов, и полицейских, без разбору.

Фотографировал я также парады, шествия, торжественные праздники, торжественные собрания, религиозные шествия.

Вопрос: Расскажите, когда вы были завербованы конфидентом тайной полиции и на кого вы доносили в полицию?

Ответ: Конфидентом полиции я никогда не вербовался и в полицию ни на кого не доносил.

Праз два тыдні Берку Бермана зноў вызвалі на допыт, які працягваўся гадзіну і меў для следчых больш падстаў, каб прад'явіць фатографу абвінавачанне:

Вопрос: За что вы были награждены правительством бывшей Польши медалью "3 мая"?

Ответ: В 1925 году польским правительством я был награждён медалью "3 мая" за хорошую работу как фотографа, который своей работой помогал польскому фашистскому государству в укреплении польского фашистского государства. Эту медаль я получил по ходатайству местной полиции и старосты г. Вилейки.

Вопрос: Расскажите, в каком году, при каких обстоятельствах и кому из маршалов Польши вы послали большой портрет, который вы сфотографировали на одном из торжеств?

Ответ: В 1930 году в гор. Вилейку приехал президент Мостицкий. Я сфотографировал президента Мостицкого и сделал большой, увеличенный в несколько раз портрет. Было написано письмо президенту Мостицкому, где указывалось примерно так, что в честь уважения к президенту Мостицкому посылаю ему портрет, сделанный в собственной фотографии Бермана Бориса Генделевича. Это письмо было подписано мной и послано вместе с портретом к президенту Мостицкому. Я рассчитывал получить от него за работу в честь благодарности злотых 150-200 и рассчитывал получить доверие от польской власти".

ЗВЫЧАЙНЫ ЧАЛАВЕК

Следчыя таксама выклікалі на допыт у якасці сведкі Іосіфа Часакова, які жыў па вуліцы Савецкай, 17 і працаваў у сапожнай арцелі. Той засведчыў, што ў Бермане не заўважаў вялікай любві да польскай улады. Сведка разважае так: Берман быў адзіным фатографам у Вілейцы і яму, вядома ж, трэба было выконваць як звычайныя, так і спецыяльныя заказы.

Суседка Бермана праз Пляснянку Сафія Карчмер (вул. Молакава 2/3) таксама была выклікана на допыт. Але нічога новага следчыя не пачулі. Усё тое ж -- Берман быў звычайным чалавекам, у яго фатаграфаваліся розныя людзі, і сяляне, і паліцэйскія. Ды што ж рабіць, калі ён -- адзіны фатограф у горадзе!

Ты не менш супрацоўнікам НКУС нічога не перашкодзіла, каб скласці абвінаваўчае заключэнне, у якім 59-гадовага Берку Бермана абвінавацілі, у тым, што ён "имел связ ь с польской полицией и КОП, вёл борьбу против революционного движения против трудящихся на территории б.польского государства, фотографировал политзаключённых и готовил кадры для тайной полиции".

"САЦЫЯЛЬНА НЕБЯСПЕЧНЫ ЭЛЕМЕНТ"

10 жніўня 1940 года адбылося "Особое Совещание при Народном Коммисаре Внутренних Дел СССР". У выпісцы з пратакола пад словам "ПОСТАНОВИЛИ" чытаем:

"Берман Берко Гендалевича как социально опасный элемент заключить в исправительно-трудовой лагерь сроком на ВОСЕМЬ лет, считая срок с 18-го октября 1939 года". Унізе размашыстым почыркам напісана "НКВД БССР".

Яшчэ раней, у студзені 1940 года камісіяй Гарадскога Савета на падставе пастанаўлення Вілейскага абласного выканаўчага камітэта была праведзена нацыяналізацыя дома Бермана. Два паверхі, шэсць комнат, у якіх месціліся фатаграфія і аптэкарскі магазін, былі забраны. Дом быў ацэнены ў 40 тысяч рублёў.

Дзе знайшла прытулак сям'я Бермана невядома. Магчыма з'ехала ў мястэчка Іўе да сваякоў асуджанага. Магчыма засталася ў Вілейцы. Сляды як Бермана, так і жонкі Гіты з сынамі Аронам, Мордухам і Самуэлям губляюцца ў віры жыцця. Вядома толькі тое, што старэйшы сын Бермана Маісей ва ўзросце 26 гадоў пайшоў на вайну і не вярнуўся.

Адзінае, што засталося на памяць нашчадкам сёння -- гэта фатаграфіі, якія рабіў Берман. Менавіта па іх сёння можна ўявіць як выглядаў наш горад стагоддзе таму. Чалавека няма, а памяць засталася.

НАШЫ ДНІ

15 сакавіка гэтага года адбылася 4-ая персанальная выстава вілейскага мастака Эдуарда Мацюшонка. У экспазіцыі была прадстаўлена палатно мастака "У Вілейку", якое Эдуард Мацюшонак напісаў на аснове фатаздымка Бермана.

У той жа час з'явілася ідэя зрабіць на месцы былога дома Бермана па вуліцы Савецкай музей фатаграфіі з дзеючай экспазіцыяй. У аўтараў задумкі ёсць прапанова акрамя дэманстрацыі фотаздымкаў Бермана і фотатэхнікі тых часоў утварыць фотаатэлье з выкарыстоўваннем старых фотаапаратаў, каб наведвальнікі мелі магчымасць атрымаць высокамастацкі чорна-белы партрэт альбо набыць іншы твор мастацкай фатаграфіі.

Ідэі стварэння музея фатаграфіі неабходна падтрымка на высокім узроўні. І калі ўлады вырашаць, што гісторыя мінулага павінна мець працяг, то горад ад гэтага толькі выйграе. Берка Берман у свой час рабіў для нас, нашчадкаў, ПАМЯЦЬ. Памяць для горада і людзей. Па закону жыцця мы павінны працягнуць справу майстра і перадаць, у сваю чаргу, памяць ужо НАШЫМ НАШЧАДКАМ.

Старшы навуковы супрацоўнік Вілейскага краязнаўчага музея Вольга КОЛАСАВА.

Анатоль ЗАНКАВІЧ, газета "Шлях Перамогі" (Вялейка).

Фота з фондаў музея.

Аўтары звяртаюцца да віляйчан з прапановай і просьбай -- пераглядзіце свае фотаальбомы. Магчыма, у вас знойдуцца фотаздымкі першага вілейскага фатографа Барыса Бермана. Гэта могуць быць партрэты людзей, пейзажы ці выявы горада. На адваротным баку фота ў левым ніжнім кутку павінна быць пячатка "fotografja B.Berman Vilejka pov." Супрацоўнікі музея і рэдакцыя будуць вельмі ўдзячны, калі гісторыя горада, дзякуючы вам, атрымае працяг.

Tweet